Silent Bubbles
NAAR DE HAAIEN
Door: Drs. P.A. v.d. Sande,
neuropsycholoog November 1998
Inleiding
Iedere duiker weet dat duiken met perslucht niet helemaal zonder gevaren is. In de opleiding tot sportduiker wordt daarom veel aandacht besteed aan relevante duikmedische aspecten. Vooral de longburst en decompressieziekte krijgen mijns inziens terecht veel aandacht. In het kader van decompressieziekte is de aandacht die besteed wordt aan de duiktabellen minstens even belangrijk. Bij goed gebruik daarvan kan men deze ziekte namelijk bijna altijd voorkomen. In een neuropsychologisch onderzoek, dat de titel "Naar de Haaien" meekreeg, bekijk ik of veilig duiken ook werkelijk met zich meebrengt dat er niets met je gebeurt. Dit artikel gaat over het onderzoek en de resultaten daarvan.
Waarom dit onderzoek
Dat dit onderzoek tot stand kwam heeft twee oorzaken. De eerste oorzaak is van praktische aard. Om de opleiding tot neuropsycholoog af te ronden moest ik een onderzoek doen wat viel binnen het domein van de neuropsychologie. De tweede oorzaak dat ik juist voor dít onderzoek gekozen heb is dat ik zelf een fanatiek sportduiker is. Ik ben ruim tien jaar als sportduiker actief, geef sinds een jaar of acht duikinstructie, ben vijf jaar voorzitter geweest en zit nu vier jaar als hoofdtrainer in het bestuur van een duikvereniging. In deze jaren heb ik veel gelezen over duiken. Er verschijnen regelmatig artikelen die betrekking hebben op de negatieve invloed van duiken op de gezondheid. Voor dit soort artikelen heb ik altijd extra aandacht. Deze artikelen gaan echter bijna altijd over beroepsduikers, marine-duikers of commerciële duikers. Zelden was er een artikel bij dat ging over de sportduiker. Daarom ben ik nu zelf gaan onderzoeken welke invloed het sportduiken heeft op het psychisch functioneren. In eerste instantie ben ik daar nieuwsgierig naar uit eigenbelang. Bovendien vind ik dat een grote groep duikers, die zo groot is dat die maatschappelijk relevant genoemd mag worden, moet weten wat er met hen gebeurt als ze hun geliefde sport beoefenen.
Silent Bubbles
Tijdens de opleiding tot sportduiker wordt informatie gegeven over allerlei duikersziekten. Aan het fenomeen van de "silent bubbles" wordt echter relatief weinig aandacht besteed. Dit aan decompressieziekte verwante fenomeen is ongeveer tien jaar geleden ontdekt toen men onderzoek ging doen met de ultrasound Doppler-techniek. Met deze techniek is diverse keren aangetoond dat er wel degelijk stikstofbellen ontstaan in het lichaam terwijl er toch geen sprake is van decompressieziekte. Bij duiken die ver binnen de nultijden liggen ontstaan deze silent bubbles ook. Zelfs bij duiken naar drie meter diepte zijn silent bubbles aangetoond!! Vanuit dit laatste perspectief gezien is een zwembadles al voldoende om silent bubbles te ontwikkelen. We weten heden ten dage dus zeker dat er stikstofbellen ontstaan waarbij er zich geen (duidelijke) symptomen van decompressieziekte ontwikkelen. Vandaar ook het woord "silent". Het feit dat dit zo is wil echter niet zeggen dat er geen beschadigingen aangericht worden. Beschadigingen in de hersenen zijn extra belangrijk omdat die van invloed zijn op het functioneren van de persoon. Ik ga er vanuit dat als men vaak gedoken heeft, oftewel men heeft vaak blootgestaan aan de silent bubbles, er dan een stapeling plaatsvindt van microbeschadigingen in de hersenen waarvan het beschadigingeffect via neuropsychologisch onderzoek zichtbaar gemaakt kan worden.
Het onderzoek
Bij neuropsychologisch onderzoek wordt gekeken naar allerlei cognitieve functies. Cognitieve functies zijn psychische functies zoals het geheugen, de concentratie, logisch denken, probleem oplossen, etc. In dit onderzoek, dat ruim een jaar in beslag heeft genomen, zijn 23 duikers met veel duikervaring en 23 beginnende duikers neuropsychologisch getest. De testuitslagen zijn onderling vergeleken. Een voorwaarde om mee te doen aan dit onderzoek was dat de duiker nooit een decompressie-ongeval mocht hebben gehad. Dit omdat bij dit soort ongevallen hersenletsel snel ontstaat. Ik zou dan restverschijnselen van decompressieziekte meten, en dat was hier precies niet de bedoeling. De twee groepen zijn zo samengesteld dat ze op leeftijd, geslacht en opleidingsniveau niet verschillen. De functies waar ik naar gekeken heb zijn: het geheugen, de aandacht en concentratie, de snelheid van informatieverwerking en de fijne motoriek.
Ik wilde ook graag weten of sommige aspecten van het duiken meer risicovol zijn dan andere. Ik wilde met andere woorden uitzoeken of bijvoorbeeld het geven van buitenwateropleiding extra risico met zich meedraagt. Hiervoor moest ik ook de duikgegevens van de duikers verzamelen.
De resultaten
Ik heb geen dramatische dingen gevonden. Dit is goed te begrijpen omdat ik alleen gezonde mensen heb getest die gewoon dagelijks naar hun werk gaan. Zouden er dramatische dingen aan de hand zijn dan zou dit al lang eerder opgemerkt zijn geweest. Wat ik wel gevonden heb is dat ervaren duikers op een aantal testen duidelijk minder goed presteren dan beginnende duikers.
Uit dit onderzoek komt naar voren dat het geheugen op een aantal aspecten minder goed werkt. Ten eerste wordt de prestatie van het werkgeheugen minder als men te maken krijgt met losse woordjes. In de praktijk betekent dit dat men bijvoorbeeld minder goed telefoonnummers kortdurend kan onthouden, of men kan minder goed hoofdrekenen omdat men de getallen sneller vergeet.
Ten tweede is het korte termijn geheugen verminderd. Volgens dit onderzoek geldt dit echter pas als men 600 duiken of meer heeft gemaakt. In de praktijk betekent dit dat men de dingen vaker moet herhalen voordat men iets goed kan onthouden. Er zal meer tijd en energie voor nodig zijn om iets te leren.
Ten derde kan men moeilijker dingen uit het lange termijn geheugen ophalen. In de praktijk betekent dit bijvoorbeeld dat, ook als men een boodschappenlijstje goed uit het hoofd heeft geleerd, men sneller een boodschap zal vergeten gewoon omdat men het geleerde niet meer terug kan halen.
Het leervermogen en het lange termijn geheugen zijn gevoeliger voor interferentie. Dit wil zeggen dat men sneller afgeleid is en dat men daarom sneller fouten maakt. Als men bijvoorbeeld zes dingen moet gaan halen in de winkel en men hoort een willekeurig iemand op de achtergrond een zevende ding zeggen dan zal het sneller gebeuren dat dit zevende artikel meegenomen wordt terwijl een van de zes werkelijk benodigde artikelen vergeten wordt. Of men wil in huis bijvoorbeeld iets gaan pakken maar voordat men het gepakt heeft is men vergeten wat men ging doen omdat men ergens door afgeleid is.
De functie van de aandacht en concentratie wordt minder, vooral het volhouden daarvan. Dit wil zeggen dat men op een taak die veel aandacht vereist meer fouten gaat maken en dat men sneller moe wordt op zo'n taak.
Als laatste komt naar voren dat de fijne psychomotoriek minder constant wordt. Dit betekent dat duikers die veel fijn werk met hun handen moeten doen vaker foutjes gaan maken of er wordt bijvoorbeeld vaker dan vroeger iets omgestoten op tafel.
Zoals reeds eerder gezegd heb ik ook gekeken of sommige aspecten van het duiken meer risicovol zijn voor het psychisch functioneren dan andere. Hier heb ik de volgende twee zaken gevonden.
Ten eerste heeft het maken van veel opstijgingen een duidelijk negatieve invloed op de geheugenfuncties en op de functie van de aandacht en concentratie. Een instructeur die in het buitenwater veel bezig is met het oefenen van de opstijging loopt op de lange duur een verhoogd risico op teruguitgang deze functies. De oorzaak hiervan moet gezocht worden in het ontstaan van veel silent bubbles tijdens de opstijgingen.
Ten tweede heeft het maken van lange en diepe duiken een negatieve invloed op de fijne psychomotoriek. Ook is er een kleinere negatieve invloed op het lange termijn geheugen. Duikers die in het dagelijks leven veel fijn handenwerk moeten verrichten krijgen daar meer problemen mee als ze vaker diepe en lange duiken maken. Men moet hier dan denken aan duiken die vallen binnen de categorie van de decompressieduiken. Een hoge stikstoflading, met als gevolg lichte decompressie-ongevallen die niet herkend worden, is waarschijnlijk de oorzaak van deze verschijnselen.
Relativerende opmerkingen
Uit voorgaande blijkt dat duiken op den lange duur negatieve effecten tot gevolg kan hebben. Men kan zich afvragen hoe ernstig dit alles nu is. Alles bij elkaar genomen gaat het om relatieve verschillen die in de marge vallen. Daarom denk ik dat dit alles niet zo heel ernstig is. Waarom denk ik dit?
Ten eerste is het zo dat de effecten zich zeer langzaam ontwikkelen. Het is niet zo dat men van de ene op de andere dag een minder goed geheugen heeft. Hier gaan jaren van veel duiken overheen. Omdat het zo'n langzaam proces betreft merkt men er niets van.
Ten tweede heb ik geen enkele aanwijzing gevonden die er op wijst dat de kwaliteit van het leven minder wordt. Het hebben van een hobby geeft veel plezier en men kan zich afvragen of de voordelen van het plezier niet zwaarder wegen dan het nadeel van de negatieve effecten. Zelf heb ik hier nog geen duidelijke mening over gevormd omdat ik niet kan overzien wat de gevolgen van de beschadigingen zijn als men oud wordt. Misschien wordt men bijvoorbeeld sneller dement, misschien ook wel niet.
Ten derde is het zo dat ik op het overgrote deel van de afgenomen testen niets vind. Dit wil niet zeggen dat er niets gebeurd maar dit relativeert wel de achteruitgang die ik vind op andere testen. Het zijn blijkbaar alleen erg gevoelige psychische functies die achteruit gaan. Met andere functies gebeurd niets, althans niets meetbaars. Ten vierde kan men zich afvragen of het duiken met de hedendaagse duikprocedures nog steeds de schade veroorzaakt zoals ik die gemeten heb. De ervaren duikers uit dit onderzoek hebben bijna allemaal nog gedoken volgens oudere en onveiligere duikprocedures. Denk hier bijvoorbeeld aan de snellere opstijgsnelheid en de kortere decompressiestops van enkele jaren geleden. Misschien is het dat wel wat ik meet. Dit punt verdient overigens vervolgonderzoek.
Tot slot
Als afsluiting van dit artikel het volgende. Zelf ga ik door met duiken. Met opleiding geven ook. Mij is duidelijk geworden dat er dingen gebeuren die niet gezond zijn, maar door mezelf een aantal gedragsregels op te leggen rondom het duiken beperk ik wel de risico's. Zo zal ik voortaan echt na iedere duik een veiligheidsstop maken. In het verleden liet ik dat nog wel eens schieten bij de kortere ondiepe duiken. In de praktijk goed uitduiken dus, op een diepte van een meter of vijf. Ook zal ik eerder wat te traag gaan opstijgen dan te snel. Zeker bij duiken die tegen of in deco zitten en bij duiken waarbij ik meerdere opstijgingen maak. De eerste twee uur na een duik zal ik het beslist rustiger aandoen dan normaal en ik zal ervoor zorgen dat ik snel opwarm. Een duik waarbij de watertemperatuur warmer is dan de luchttemperatuur zal ik zo plannen en maken dat ik uit het water ben voordat ik het koud heb. Dit zijn enkele tips om het ontstaan van de silent bubbles zoveel mogelijk te beperken.
Om in het bezit te komen van dit 169 pagina's tellende afstudeeronderzoek "Naar De Haaien" kunt u contact opnemen met Peter v.d. Sande via Duikteam Aqua-Son. De kosten zijn €18,50 euro en deze prijs is inclusief verzendkosten.